“Здарылася неверагоднае. У ЦК прамаргалі. Трэцяга чэрвеня артыкул быў надрукаваны” – так успамінае дзень выхаду артыкула „ Курапаты – дарога сьмерці” Зянон Пазьняк.
І, сапраўды, гэта была невагодная падзея, якую можна назваць Божым цудам. Публікацыя артыкулу 3 чэрвеня 1988 года падштурхунула расьсьледаваньні эпізодаў савецкіх злачынстваў на афіцыйныым узроўне. Выкрытая праўда абудзіла беларусаў, стала сапраўдным каталізатарам нацыянальнага адраджэньня Беларусі.
Пра забойствы ў Курапатах Зянон Пазьняк ведаў ячшэ з 1974 года. Свае веды Пазьняк грунтаваў на сьведчаньнях людзей, што бачылі апэрацыі па масавых расстрэлах. З.Пазьняк падзяліўся тайнай страшнай трагэдыі толькі са сваімі сябрамі Яўгенам Шмыгалёвым і Міколам Купавай. Яны дамовіліся, што пра гэта ніхто не павінен ведаць да спрыяльнага моманту ў гісторыі.
Спрыяльны момант наступіў ў 1988 годзе, калі “страна была, — як пісалі тады савецкія газэты, — в предверии». Савецкі Саюз дыхаў на ладан, прыгнечаныя народы абуджаліся з нацыянальнага беспамяцтва і адзін за адным падымалі галаву.
Артыкул „ Курапаты – дарога сьмерці” быў напісаны Зянонам Пазьняком і ўдакладнены зь Яўгенам Шмыгалёвым за два дні, і тут жа аднесены ў рэдакцыю „ Літаратура і мастацтва”. Рэдактар Анатоль Вярцінскі адсутнічаў, бо знаходзіўся ў доўгай замежнай камандыроўцы. Намесьнік рэдактара Мікола Гіль адразу вырашыў артыкул друкаваць і зьвярнуўся да Васіля Быкава з прапановай напісаць прадмову. Ён шукаў падтрымкі перад ЦК КПБ, бо газэта цэнзуравалася ў ЦК. Там праглядалі зьмест кожнага нумару „ ЛІМа” і маглі цэнзураваць ці забараніць любы матэрыял. Адразу пачаўся шалёны ціск на рэдактараў. Патрабавалі зьняць артыкул, але рэдакцыя, супраціўлялася. Упершыню за ўсю гісторыю газэты ўзбунтавалася рэдакцыя „ ЛІМа”: на агульным сходзе абмеркавалі сытуацыю, выказалі абурэньне і падтрымалі рашэньне друкаваць артыкул.
“Рэакцыя на артыкул была такой, якой я і спадзяваўся. Крытычны настрой супраць КПСС быў тады на ўздыме – і балота завагалася, завухкала і заёхкала. Дзе-нідзе газэту зачытвалі да дзірак. Інфармацыя ўразіла шмат каго. Але найбольшае ўражаньне і пераацэнкі яна выклікала сярод інтэлігенцыі, моладзі, рабочых і тых, хто пацярпеў ад камуністаў” – успамінае ў кнізе “Абарона Курапатаў. Народны Мэмарыял.” Зянон Пазьняк.
Хіба б не зьявіўся на сьвет той рэзанансны артыкул без уступнага слова да яго народнага пісьменьніка Беларусі Васіля Быкава.
Тагачасны галоўны рэдактар “Літаратуры і Мастацтва” Анатоль Вярцінскі так тлумачыў выбар аўтара прадмовы: «Каб адчуваць сябе больш упэўнена, калі раптам умяшаюцца Галоўліт або хтосьці з супрацоўнікаў ЦК, трэба падстрахавацца і заручыцца падтрымкай сапраўднага аўтарытэту. Мы папрасілі Васіля Ўладзімеравіча Быкава напісаць прадмову. Ён на той час ужо быў ляўрэатам Ленінскай прэміі і Героем сацыялістычнай працы».
Урывак з прадмовы Васіля Ўладзімеравіча да артыкулу “Курапаты – дарога сьмерці”:
“Шмат год у краіне дзейнічалі сілы (яны дзейнічаюць і цяпер, хіба што іншымі мэтодамі), вельмі зацікаўленыя схаваць даўнія справы пад завесу «сакрэтнасьці», утаіць ад народу свае крывавыя сьляды. Толькі, як даўно вядома, злачынствы кепска ўжываюцца з самай найсакрэтнай сакрэтнасьцю, раней ці пазьней яны вылягаюць на сьвет божы, каб лішняга разу закляйміць зло і засьведчыць неабходнасьць пільнасьці.
У нас ёсьць нямала велічных помнікаў ахвярам нямецкага фашызму, сьведчаньне гераізму беларускага народу ў барацьбе з гэтым заклятым ворагам чалавецтва. Але нішто яшчэ ў нас не напамінае пакаленьням пра ахвяры сталіншчыны. Тое няправільна й недаравальна! Мы павінны памятаць пра іх — не героях, а бязьвінных ахвярах тырана — спрацаваных рабочых, галодных калгасьніках, першых народных інтэлігентах, мужчынах і жанчынах, — якія з куляю ў патыліцы клаліся ў самімі ж выкапаныя ямы, вымаўляючы не праклёны, не пратэст, а адзінае, марнае й трагічнае слова: «Завошта?»
Яны ўжо ніколі не пачуюць адказ на тое свае пытаньне, затое адказ на яго маем павінны зразумець мы”.
“Завошта?” – Толькі за тое, што мы Беларусы.
Артыкул, напісаны тры дзесяцігодзьдзі таму, не губляе сваёй актуальнасьці й значнасьці сёньня, бо савецкі генацыд беларускага народу дагэтуль не засуджаны, у Беларусі дагэтуль пануе акупацыйны прамаскоўскі рэжым Лукашэнкі, тысячы людзей сядзяць у турмах, сотні тысяч вымушана пакінулі сваю Бацькаўшчыну. Актуальны заклік Васіля Быкава адказаць сабе на пытаньне “Завошта?”.
Мусім адказаць на гэтае пытаньне, бо барацьба і супраціўленьне немагчымыя без разуменьня, хто твой вораг і што ад яго мусім бараніць.
«Асобная тэма — пра дараваньне й пакараньне, няхай чытач пра гэта падумае сам. Мы мяркуем, што няма дараваньня за генацыд. Для тых, што рабілі такое, ня мае дзейнічаць тэрмін даўніны. Калі трапляеш у глыбокую й халодную трохмэтровую яміну, усланую трупамі, бярэш у рукі сьлізкую падэшву ад маленькай, ня больш за 34 памер жаночай пантофлі, — разумееш гэта адназначна.
…А яны яшчэ спрабуюць казаць пра нейкія «прынцыпы». (Зянон Пазьняк, Яўген Шмыгалёў, “Літаратура і мастацтва”, №23, 3 чэрвеня 1988 г.)
