Эўропа зазвычай ня чуе крыкі беларусаў. Захад адварочваецца і ўпарта затыкае вушы. Нічога не зьмянілася ні пасьля масавых пратэстаў супраць рэжыму Лукашэнкі ў 2020 г., ні пасьля таго, як выбухнула вайна ва Украіне. Беларусь – гэта ключавая дзяржава на гэапалітычнай шахматнай дошцы нашых часоў. Але ўяўленьне пра яе і веданьне пра беларусаў у Польшчы спрошчаныя і павярхоўныя. Настаў час гэта зьмяніць. Тым больш, што мы маем так шмат агульнага.
Упершыню я паехала на Усход, у Беларусь і Расею, у 2000 годзе. Тады Расея мяне вабіла больш, а Беларусь здавалася нуднай, надта мала расейскай.
Цяпер я задаволена, што Беларусь, нягледзячы на тое, што была часткай СССР і знаходзіцца ў коле расейскай мовы і культуры, аднак не належыць цалкам да русского міра. Яна мае сваю асаблівую, эўрапейскую тоеснасьць, якая паходзіць са спадчыны Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў. Але я даведалася пра гэта пазьней.
Вернемся да маіх уражаньняў падчас побыту ў Расеі. Было гэта ў 2000, 2006 і 2011 гг. Падчас размоваў з расейцамі, асабліва пад алкаголь, праз пэўны час ставала непрыемна. Заўжды наставаў момант, калі яны пыталіся: “Чаму вы, палякі, такія няўдзячныя? Чаму нас так ненавідзіце? А мы ж вас вызвалілі”.
Як я магла ім тое растлумачыць? Распавесьці, што вырабляла Чырвоная армія ў 1939 г.? Альбо патлумачыць, што ў выніку вайны паўстала Польская Народная Рэспубліка – навязаная ўлада, якой мы не хацелі, і сістэма, якая не дазваляла нам разьвівацца?
Я не забудуся на начную размову пад гарэлку падчас кінафэстываля, калі адзін расейскі рэжысёр запрапанаваў выпіць за жаўнераў Чырвонай Арміі. Мяне гэта абурыла, і я адмовідася. Ён разьюшыўся. Як гэта я наважылася адмовіцца, калі ягоны дзед усё жыцьцё піў праз саломку, бо быў цяжка паранены падчас вызваленьня Польшчы?!
Што можна тут сказаць? Ніякія тлумачэньні не пераканаюць асобу з такімі ўяўленьнямі. Урэшце рэшт рэжысёр пайшоў з гулянкі абражаны. Міналі гады, і маё захапленье Расеяй блякла, а цяжар зацікаўленасьці перасоўваўся ўсё больш на захад ад Масквы, у бок Буга, у Беларусь.
“Адпольшчыць” І Рэч Паспалітую
У 2003 г., падчас майго другога побыту ў Беларусі, я папрасіла стрыечнага брата, каб ён параіў мне найлепшы беларускі гурт. Я купіла запіс групы НРМ, тамашняй легенды рока, якая стварала песьні на беларускай мове, сьпявала пра тугу па нармальнасьці, пра жыцьцё ў краіне без аўтарытарнага рэжыму.
Падчас гэтага побыту я даведалася, што дзяржаўнай мовай у краіне ёсьць беларуская, што назовы вуліц пішуць у гэтай мове, што ёсьць адзін тэлеканал па-беларуску, дзеці вывучаюць беларускую ў школе, але ўсе размаляюць па-расейску. Толькі заангажаваныя апазыцыянэры перайшлі на беларускую мову.
Падчас гэтай паездкі я выбралася таксама ў замак у Нясьвіжы – старадаўнюю сядзібу Радзівілаў, якая была тады на рэканструкцыі. Пабачыла мэмарыяльныя шыльды па-польску. Уразіла мяне, што ў гэтай краіне можна знайсьці столькі сьлядоў польскасьці. Вярнуўшыся ў Польшчу, я распавяла пра гэта калегу, які паходзіць з Беларусі, а менавіта сыну леташняга ляўрэата Нобэлеўскай Прэміі Алеся Бяляцкага.
Ягоны адказ ўразіў мяне. Ён сказаў, што Беларусь – гэта спадчына Вялікага Княства Літоўскага
Усе вялікія роды, такія, як Радзівілы ці Сапегі, — гэта літоўскія роды, якія валодалі сваімі галоўнымі воласьцямі на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Што Пагоня – гэрб Літвы – гэта таксама гэрб вольнай Беларусі, які быў афіцыйным у 1991-95 гг., а цяпер ён сымвал беларускай апазыцыі. Нагадаў таксама, што літоўскія Статуты, то бок збор законаў Вялікага Княства, былі напісаны па-беларуску.
Я пачала цікавіцца пунктам гледжаньня беларусаў і хутка яго зразумела. Яны проста нашмат лепш разумеюць шматкультурнасьць Рэчы Паспалітай. І Рэч Паспалітая выразна ня была толькі этнічна польскай. Цяпер маёй місіяй ёсьць распаўсюд гэтых ведаў сярод палякаў. Бо зазвычай я сустракалася з думкай, што беларусы “нахабна крадуць нашу гісторыю, бо ня маюць уласнай!”
Праблема ў тым, што нажаль мы ёсьць польскацэнтрычнымі. Кажам, што колькі стагоддзяў таму Польшча сягала ажно да Смаленска. Але ж тое ня была проста Польшча, а Рэч Паспалітая Абодвух Народаў, створаная з дзьвюх дзяржаў – Кароны Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага. У гэтых краінах было значна больш народаў, чым два.
Апошнім разам я наведала Беларусь у 2019 г. і тады зноў паехала ў Нясьвіж, які быў выдатна адрэстаўраваны і нават значна рэканструяваны. Быў тады ўжо найвядомейшым пунктам на турыстычнай мапе Беларусі.
Аднаўленьне маёнтку Рэйтана, які знаходзіцца ў Беларусі, закончыцца сёлета. Колькі гадоў таму быў адноўлены маёнтак у Марачоўшчыне, дзе нарадзіўся Тадэвуш Касьцюка, які лічыцца таксама й нацыянальным героем Беларусі. У 2015 г., на 250-я ўгодкі кампазытара і дыплямата Міхала Клеафаса Агінскага адкрылі ягоны музэй у маёнтку, дзе ён некалі жыў – у Залесьсі каля Маладэчна.
У год адкрыцьця музэю ў Залесьсі быў выдадзены багата ілюстраваны альбом пра Міхала Клеафаса Агінскага па-беларуску пад тытулам “Ліцьвін, патрыёт, мастак”. Першае слова гэтага тытула сьведчыць, што беларусы асацыююць сябе з гістарычнай Літвой. Мы ўжо забыліся пра шматнацыянальнасьць Рэчы Паспалітай і ня можам зразумець, якая была мяшанка тоеснасьцяў, што характарызавала людзецй тых часоў і тых земляў. Можна было называцца літвінам альбо называць Літву сваёй айчынай, але размаўляць і пісаць па-польску.
Дасканалым прыкладам рэчпаспалітаўскай тоеснасьці беларусаў ёсць полк імя Кастуся Каліноўскага – дабраахвотнікаў, што ваююць ва Украіне супраць Рсаеі. Яны назвалі сваё падраздзяленьне імем камандіра студзеньскага паўстаньня ў Літве, які ваяваў за правы беларускіх сялян і абуджаў у іх пачуцьце тоеснасьці. На эмблеме на іхніх мундзірах адлюстраваны 1863-2022 гады і гэрб Пагоня.
Гістарычная палітыка, заснаваная на спадчыне Вялікага Княства Літоўскага, пачала кшталтавацца ў вольнай Беларусі ў 1991 г. Тагачасныя гісторыкі і палітыкі хацелі паказаць грамадзтву, што гісторыя Беларусі – гэта ня толькі гісторыя Саветаў. Упершыню тады пачалі ўголас казаць пра сталінскія і бальшавіцкія злачынствы. У першай палове 90-х нават нацыянальныя сымбалі былі заснаваны на гісторыі вялікай Літвы.
Беларуская эміграцыя мае сваю спэцыфіку. Гэта людзі зазвычай алукаваныя, сьведамыя сваёй нацыянальнай тоеснасьці і адрознасьці, а таксама таго, што народ можа быць палітычным і сам вырашаць свой лёс. Польшча для ніх ёсьць пакуль што недасягальным ідэалам эканамічнага і грамадзянскага разьвіцьця. Беларусы тут, паміж намі, назіраюць, набіраюцца досьведу. Усе яны кажуць, што вераць у вяртаньне на радзіму вольную, дэмакратычную, без рэжыму. Набытыя веды яны выкарыстаюць у краіне, каб будаваць новую Беларусь.
Польшча павінна абудзіцца
Я лічу, што ёсьць недахоп большай інтэграцыі палякаў і беларусаў. Улічваючы іхнюю рэчпаспалітаўскую тоеснасьць мы маем зь імі шмат агульнага. Нас, здаецца, не падзяляюць гістарычныя канфлікты і беды, як да апошняга часу гэта было ў нас з летувісамі або ўкраінцамі. Прысутнасьць беларусаў у Польшчы ёсьць беспрыцыдэнтным шансам пазнаць іх і ўмацаваць сувязі.
Упадак рэжыму, дэмакратычныя перамены і вяртаньне Беларусі ў бок Эўропы ёсьць неабходнасьцю. Гэта элемэнт нашай бяспекі і пабудовы моцнага рэгіёна. Умацаваньне сувязяў з Беларусьсю аддаліла б нас ад Расеі. Нашым жыцьцёвым інтарэсам ёсьць падтрымка беларусаў у іхным змаганьні за вольную краіну, у якой яны маглі б самастойна разьвівацца.
Цяперашняя дынамічная геапалітычная сытуацыя можа прысьпешыць гэты працэс. Калі Расея прайграе вайну, магчыма, што настане канец і Лукашэнку. Беларусы – гэта народ, зь якім нам лёгка было б знайсьць агульную мову. Мы павінны спачатку заўважыць іх, а перш за ўсё атаясамліваць народ з рэжымам.
Арыгінальны артыкул на польскай:
Пераклаў з польскай Валеры Буйвал
